Beter lezen door te luisteren?

Daar lag ze dan. Languit op een zitzak, telefoon aan haar oor. Volledig vertrokken op de rug van Pegasus naar een land vol mythische wezens. We zaten in het Rijksmuseum van oudheden in Leiden. De interactieve schermen met uitleg en spelletjes liet ze aan zich voorbijgaan. De zuil met luisterverhalen daarentegen… Daar kreeg ze niet genoeg van. Ze wilde ze allemaal beluisteren. En zij was daarin niet de enige.

Terwijl ik zat te wachten, kijkend naar hoe ze opging in het verhaal, borrelde er ineens een idee in me op: dit moeten we ook op school hebben.

Een plek waar leerlingen zelfstandig:

• een verhaal kunnen luisteren
• een boek kunnen “ontdekken”
• zich even kunnen onderdompelen in taal
• en zichzelf kunnen verliezen in de wondere wereld van het verhaal.

Waarom zou je een boek luisteren, als je het ook kunt lezen?

Dat is een discussie die in heel leesland gaande is. Zelfs in de volwassen leeswereld wordt nog wel eens laatdunkend gedaan over audioboeken die meegeteld worden in een leeschallenge. Het is immers geen ‘echt’ boek. Of, zoals sommigen ook wel beweren: luisteren is voor luie lezers.

Daarnaast blijkt uit onderzoek dat er, in tegenstelling tot studerend lezen, bij luisteren minder informatie wordt onthouden omdat de lees- en studiestrategieën niet toegepast kunnen worden. Geoefende lezers weten dat de eerste alinea belangrijke informatie bevat en lezen deze automatisch langzamer om de informatie in zich op te nemen (bronvermelding).

Hoewel studerend luisteren soms minder efficiënt lijkt, speelt in het basisonderwijs een andere, concrete vorm van lezen een belangrijke rol: technisch lezen, waarbij kinderen woordbeelden automatiseren. Audioboeken kunnen hier niet veel aan bijdragen. De woorden zijn niet zichtbaar, waardoor het woordbeeld ook niet kan worden opgeslagen in het brein, om later weer teruggevraagd te worden om het op te schrijven.

Is lezen slechts een middel om kennis te verwerven en te reproduceren?

Lezen is veel meer dan dat. Bij lezen is ieder woord, iedere zin, ieder verband, een bouwsteen voor het begrip van de wereld om ons heen, en de mogelijkheid om te communiceren met anderen. We hebben verhalen nodig om niet alleen onszelf, maar ook de ander te begrijpen, om steeds meer woorden eigen te maken om onszelf mee uit te drukken, om gevoel te beschrijven.

Als we naar de SLO-doelen kijken, die onlangs weer zijn opgefrist, dan worden de doelen wat betreft lezen opgesplitst in technisch lezen, waarbij het met name om het verhogen van leestempo gaat, en begrijpend lezen. Daarvan zijn de kerndoelen:

• informatieverwerving
• beoordelen
• leesplezier
• strategieën
• woordenschat verrijken.

En die behaal je niet alleen door woorden van papier te lezen.

Wanneer een kind een verhaal leest, gebeurt er van alles in het brein. De fantasie wordt geprikkeld, onderlinge verbanden worden gelegd, woordenschat wordt vergroot en er worden vensters en spiegels gecreëerd.  

Wanneer een kind een verhaal luistert, gebeurt er óók van alles. Sterker nog: er gebeurt eigenlijk hetzelfde als bij het lezen van een verhaal en dezelfde cognitieve processen worden in werking gesteld.

Onderzoek toont aan dat luisterbegrip en leesbegrip sterk met elkaar samenhangen. Begrijpen wat je hoort is een voorwaarde om later zelfstandig teksten te kunnen begrijpen. Luisteren:

• vergroot de woordenschat
• traint tekstbegrip
• stimuleert vooruitdenken en verbanden maken
• versterkt concentratie
• activeert verbeeldingskracht

Een goed voorgelezen of professioneel ingesproken verhaal voegt daar nog iets aan toe: intonatie, emotie, timing. Dat verdiept de verhaalbeleving. Meer nog dan wanneer een beginnend lezer zelf een verhaal leest in het hoofd.

Daarnaast vraagt een luisterboek ook, een actieve concentratie van het kind, moet het details onthouden en verbanden leggen. Voor beginnende lezers, maar ook kinderen met dyslexie, een taalontwikkelingsprobleem, of een andere problematiek waardoor lezen van papier veel moeite kost, kunnen luisterboeken een ideale uitkomst zijn. De technische leesvaardigheid staat hen nu niet in de weg om het verhaal te beleven.

Al deze doelen kunnen behaald worden door middel van luisteren. Sterker nog: je kunt leerlingen eerder rijke teksten aanbieden via audioboeken. Daarnaast groeit niet ieder kind in een talige omgeving, of wordt er thuis regelmatig voorgelezen. Juist het aanbieden van luisterboeken kan hierin een brug slaan.

Niet meer voorlezen, maar gewoon een luisterboek opzetten?

Nou, dat weet ik nog net zo niet. Een fysieke voorlezer vraagt toch altijd een bepaalde mate van betrokkenheid en in interactie. Ook creëer je, in mijn beleving, op deze manier een band met je klas. Zelf heb ik geen ervaring met klassikaal luisteren naar boeken, dus ik ben benieuwd wat anderen daarvan vinden.

Wel lijkt het me een goede stap vooruit om individueel luisterboeken aan te bieden, of in kleinere groepen door middel van een luisterzuil zoals bijvoorbeeld in het Rijksmuseum.

Als we werkelijk willen dat kinderen verhalen begrijpen, zich kunnen verplaatsen in een ander en grip krijgen op de wereld om hen heen — dan kunnen we het ons misschien niet permitteren om luisteren te blijven zien als een minderwaardige vorm van lezen.

Ik ben benieuwd:
- Zijn er scholen die al werken met een luisterzuil of vaste luisterplek?
- Wat zijn jullie ervaringen?
- Werkt het motiverend? Praktisch? Organisatorisch haalbaar?